उद्योग

Digital Handwritten Lesson

उद्योग — कक्षा नोट तथा अभ्यास उत्तर | कक्षा ८
कक्षा ८ · हाम्रो पोखरा · एकाइ ५

उद्योग

विषय: हाम्रो पोखरा (स्थानीय पाठ्यक्रम) · कक्षा नोट — उद्योगका प्रकार, चुनौती, औद्योगिकीकरण र बजारीकरणसम्बन्धी सरल तथा बुँदागत जानकारी, अभ्यासका उत्तरसहित।

उद्योगको परिचय र प्रकार

उद्योग भनेको कच्चा पदार्थलाई प्रशोधन गरी तयारी वस्तु उत्पादन गर्ने काम हो। उद्योगले देशको आर्थिक विकासमा सघाउ पुऱ्याउँछ र मानिसलाई रोजगारी दिन्छ। पुँजीको आकारअनुसार उद्योगलाई लघु, घरेलु तथा साना, मझौला र ठुला गरी विभाजन गरिएको छ।

घरेलु तथा साना उद्योग

परम्परागत सिप र स्थानीय कच्चापदार्थ प्रयोग हुने, १० देखि ५० किलोवाटसम्म बिजुली खपत गर्ने र बढीमा १५ करोडसम्म पुँजी हुने उद्योग।

  • उदाहरण: छपाई, हातेतान बुनाइ, मूर्तिकला, अचार उद्योग, गलैँचा उद्योग
  • पोखरामा: मैनबत्ती, अगरबत्ती, उनी धागो कात्ने उद्योग
  • स्थानीय रोजगारी र बजारमा सहयोग पुर्‍याउँछ

मझौला उद्योग

१५ करोडभन्दा बढी देखि ५० करोडसम्म पुँजी हुने उद्योग। कच्चा पदार्थ बाहिरबाट पनि ल्याइन्छ।

  • उदाहरण: कपडा उद्योग, खाद्य प्रशोधन उद्योग, निर्माण कम्पनी
  • उत्पादन राष्ट्रिय र केही अन्तर्राष्ट्रिय बजारसम्म पुग्छ
  • धेरै जनालाई रोजगारी दिन्छ, राज्यलाई बढी राजस्व

उद्योग सञ्चालनका चुनौती

लगानीको अभाव

ठुलो धनराशि आवश्यक पर्ने तर पुँजी र ऋणको व्यवस्था नहुँदा उद्योग सञ्चालनमा कठिनाइ हुन्छ।

बजारको अभाव

उत्पादित वस्तु बेच्ने उपयुक्त बजार नभएमा उद्योग टिकाउन गाह्रो हुन्छ।

मानव संसाधनको अभाव

दक्ष र प्राविधिक जनशक्ति सहज रूपमा नपाइनु उद्योगको ठुलो समस्या हो।

कानुनी अड्चन

बारम्बार परिवर्तन हुने सरकारी नीति-नियम र अस्पष्ट कानुनका कारण सञ्चालनमा कठिनाइ आउँछ।

औद्योगिकीकरण

अर्थ

उद्योग, कारखाना आदिको स्थापना, विकास र विस्तार गर्ने प्रक्रियालाई औद्योगिकीकरण भनिन्छ। पोखरा औद्योगिक क्षेत्रमा हाल ७६ ओटा उद्योग सञ्चालनमा छन् र यसको स्थापना भएको पचास वर्ष पुगिसकेको छ।


औद्योगिकीकरणका आवश्यकता

  1. स्थानीय स्रोत साधनको उपयोग गर्न
  2. रोजगारीको अवसर सिर्जना गर्न
  3. जीवनस्तरमा सुधार गर्न
  4. दैनिक उपभोग्य वस्तुको सहज आपूर्ति गर्न
  5. देशको आर्थिक विकास गर्न
  6. जनशक्तिमा सिप र कार्यदक्षताको विकास गर्न
  7. आधुनिक प्रविधि प्रयोग गर्ने सिप विकास गर्न

उत्पादन र बजारीकरणको अन्तरसम्बन्ध

उत्पादन

कच्चा पदार्थ, श्रम र साधनको प्रयोग गरी कुनै वस्तु वा सेवा बनाउने काम। वस्तुको गुणस्तर, डिजाइन र कार्यक्षमतामा ध्यान दिइन्छ।

बजारीकरण

उत्पादित वस्तुको प्रचार, बिक्री-वितरण र उपयुक्त मूल्य निर्धारण गर्ने काम। उपभोक्ताको आवश्यकता बुझेर वस्तु प्रस्तुत गर्नु नै बजारीकरण हो।

वस्तु गुणस्तरीय भयो भने बजारीकरण सहज हुन्छ, तर गुणस्तरीय वस्तु पनि प्रचार र बजार व्यवस्थापनबिना बिक्री हुँदैन। यसैले उत्पादन र बजारीकरण एकआपसमा अन्तरसम्बन्धित रहेका छन् — एउटा नराम्रो भए अर्को पनि सफल हुँदैन।

अभ्यासका उत्तरहरू

क — अति छोटो उत्तर
(क) कस्ता उद्योगलाई साना उद्योग भनिन्छ ?

परम्परागत सिप र स्थानीय कच्चापदार्थ प्रयोग गर्ने, १० देखि ५० किलोवाटसम्म बिजुली खपत गर्ने र बढीमा १५ करोडसम्म पुँजी भएका उद्योगलाई साना उद्योग भनिन्छ।

(ख) बजारीकरण भन्नाले के बुझिन्छ ?

उत्पादित वस्तुको प्रचार-प्रसार गरी उपयुक्त मूल्यमा बजारमा बेचबिखन तथा वितरण गर्ने कार्यलाई बजारीकरण भनिन्छ।

(ग) उत्पादन भनेको के हो ?

कच्चा पदार्थ, श्रम र अन्य साधनको प्रयोग गरी कुनै वस्तु वा सेवा बनाउने कार्यलाई उत्पादन भनिन्छ।


ख — छोटो उत्तर
(क) कस्ता उद्योगलाई मझौला उद्योग भनिन्छ, उदाहरणसहित लेख्नुहोस् ।

१५ करोडभन्दा बढी र ५० करोडसम्म स्थिर पुँजी भएका उद्योगलाई मझौला उद्योग भनिन्छ। यस्ता उद्योगमा कच्चा पदार्थ स्थानीय र बाहिरी क्षेत्र दुवैबाट ल्याइन्छ र उत्पादन राष्ट्रिय बजारसम्म पुग्छ। जस्तै — कपडा उद्योग, खाद्य प्रशोधन उद्योग, निर्माण कम्पनी आदि।

(ख) औद्योगिकीकरणका कुनै चारओटा आवश्यकता लेख्नुहोस् ।
  • रोजगारीको अवसर सिर्जना गर्न
  • जीवनस्तरमा सुधार ल्याउन
  • देशको आर्थिक विकास गर्न
  • आधुनिक प्रविधि प्रयोग गर्ने सिप विकास गर्न

ग — लामो उत्तर
(क) उत्पादन र बजारीकरणको अन्तरसम्बन्धबारे चर्चा गर्नुहोस् ।

उत्पादन र बजारीकरण एकअर्कासँग गहिरो गरी जोडिएका छन्। कच्चा पदार्थ, श्रम र साधन प्रयोग गरी वस्तु बनाउने काम उत्पादन हो भने त्यही वस्तुलाई प्रचार गरी ग्राहकसम्म पुर्‍याउने काम बजारीकरण हो। वस्तु जति गुणस्तरीय भयो, त्यसको बजारीकरण त्यति नै सहज हुन्छ र उपभोक्ताको माग बढ्छ। तर वस्तु गुणस्तरीय भए पनि प्रचार-प्रसार र उपयुक्त बजार व्यवस्थापन नभएमा त्यो बिक्री हुन सक्दैन र उद्योगलाई आर्थिक घाटा हुन्छ। त्यसैले उद्योगले उपभोक्ताको रुचि र मागअनुसार वस्तु उत्पादन गर्नुका साथै त्यसको सही बजारीकरण पनि गर्नुपर्छ। यसरी उत्पादन र बजारीकरण दुवै मिलेर मात्र उद्योग सफल हुन्छ।

(ख) उद्योग सञ्चालनका चुनौतीहरू के के हुन्, छोटकरीमा लेख्नुहोस् ।

उद्योग सञ्चालन गर्दा मुख्यतः चार चुनौती देखिन्छन्। पहिलो, लगानीको अभाव — ठुलो पुँजी र ऋणको व्यवस्था नहुँदा उद्योग चलाउन गाह्रो हुन्छ। दोस्रो, बजारको अभाव — उत्पादित वस्तु बेच्ने उपयुक्त बजार नभएमा उद्योग टिक्न सक्दैन। तेस्रो, मानव संसाधनको अभाव — दक्ष र प्राविधिक जनशक्ति सजिलै नपाइनु ठुलो समस्या हो। चौथो, कानुनी अड्चन — बारम्बार परिवर्तन हुने सरकारी नीति-नियम र वन तथा भूसंरक्षणसम्बन्धी अस्पष्ट कानुनका कारण उद्योग सञ्चालनमा कठिनाइ आउँछ। यी चुनौतीलाई उपयुक्त योजना र सहयोगका साथ व्यवस्थापन गरे मात्र उद्योग दीर्घकालसम्म टिक्न सक्छ।

सुझाव पत्र (अभ्यास ३ - ग)

(ग) स्थानीय वस्तुको बजारीकरणको लागि के के गर्नुपर्ला वडा अध्यक्षलाई एक सुझाव पत्र लेख्नुहोस् ।

मिति: २०८३ साल ..... महिना ..... गते

श्रीमान् वडा अध्यक्षज्यू,
वडा कार्यालय, पोखरा महानगरपालिका,
कास्की।

विषय: स्थानीय वस्तुको बजारीकरणका सम्बन्धमा सुझाव पेस गरेको बारे।

महोदय,

माथि उल्लेखित विषयसँग सम्बन्धित रही म यस वडाको एक विद्यार्थीको हैसियतले देहायका सुझावहरू पेस गर्न चाहन्छु —

  • स्थानीय उत्पादनको प्रदर्शनी र मेलाको आयोजना गर्ने,
  • उत्पादकलाई पसल र सहकारीसम्म जोड्ने व्यवस्था मिलाउने,
  • उत्पादनको प्रचारका लागि पम्प्लेट, सूचनापाटी र सामाजिक सञ्जालको प्रयोग गर्ने,
  • साना उद्यमीलाई सहुलियतपूर्ण ऋण वा अनुदानको व्यवस्था गर्ने,
  • गुणस्तर सुधार्न तालिमको व्यवस्था मिलाउने।

माथि उल्लिखित सुझावहरूलाई कार्यान्वयन गरिदिनुहुन हार्दिक अनुरोध गर्दछु।

भवदीय,
...........................
कक्षा ८, विद्यार्थी

nripendraswaracharya@gmail.com · Pokhara-5, Zero KM, Nepal
← Return to Chapter

Course material curated by Mr. Nripendraswar Acharya