स्मार्ट सहर
Digital Handwritten Lesson
१. स्मार्ट सहर भनेको के हो ?
आधुनिक प्रविधि, सूचना प्रणाली र डिजिटल सेवाहरू प्रयोग गरेर नागरिकलाई सहज, सुरक्षित र प्रभावकारी सेवा प्रदान गर्ने सहरलाई स्मार्ट सहर (Smart City) भनिन्छ।
स्मार्ट सहरमा प्रविधिको प्रयोग गरी यातायात, सुरक्षा, ऊर्जा, स्वास्थ्य, शिक्षा, प्रशासन र सेवा प्रणालीलाई प्रभावकारी बनाइन्छ।
२. स्मार्ट सहरको अवधारणा
स्मार्ट सहरको मुख्य उद्देश्य भनेको:
- नागरिकको जीवनस्तर सुधार गर्नु
- सेवा छिटो र सजिलो बनाउनु
- प्रविधिको प्रयोग गरेर शहर व्यवस्थापन गर्नु
- सुरक्षित र स्वच्छ वातावरण बनाउनु
स्मार्ट सहर हुनका लागि आवश्यक कुराहरू:
- प्रविधिको प्रयोग (डिजिटल सेवा, इन्टरनेट, सूचना प्रणाली)
- सुरक्षा व्यवस्था (CCTV क्यामेरा, ट्राफिक व्यवस्थापन)
- स्मार्ट यातायात प्रणाली (ट्राफिक नियन्त्रण, स्मार्ट पार्किङ)
- डिजिटल सेवा (अनलाइन सेवा, ई–गभर्नेन्स)
- स्वच्छ वातावरण (फोहोर व्यवस्थापन, हरियाली)
- ऊर्जा व्यवस्थापन (स्मार्ट लाइट, ऊर्जा बचत)
- शिक्षा र स्वास्थ्य सेवा (डिजिटल शिक्षा, आधुनिक अस्पताल)
३. CCTV, IP Camera, DVR, NVR

CCTV (Closed Circuit Television)
परिचय:
CCTV एउटा क्यामेरा प्रणाली हो जसले कुनै स्थानको निगरानी (Monitoring) गर्छ।
प्रयोग हुने स्थान:
सडक, बैंक, कार्यालय, विद्यालय, पसल, पार्किङ
महत्त्व:
- सुरक्षा बढाउँछ
- अपराध नियन्त्रणमा सहयोग गर्छ
- दुर्घटना पत्ता लगाउन सहयोग गर्छ
IP Camera
परिचय:
IP Camera भनेको Internet Protocol Camera हो। यो इन्टरनेट प्रयोग गरेर भिडियो रेकर्ड गर्ने क्यामेरा हो।
प्रयोग:
स्मार्ट सिटी, कार्यालय, घर सुरक्षा, ट्राफिक निगरानी
DVR (Digital Video Recorder)
परिचय:
DVR उपकरणले CCTV क्यामेराबाट आएको भिडियो रेकर्ड र सुरक्षित राख्छ।
प्रयोग:
सुरक्षा प्रणाली, भिडियो रेकर्डिङ
NVR (Network Video Recorder)
परिचय:
NVR उपकरणले IP Camera बाट आएको भिडियो रेकर्ड गर्छ।
विशेषता:
- इन्टरनेट नेटवर्कमा आधारित
- उच्च गुणस्तर भिडियो
४. स्मार्ट सहरमा सेक्युरिटी क्यामेराको प्रयोग
प्रयोग:
- ट्राफिक निगरानी
- अपराध नियन्त्रण
- दुर्घटना पहिचान
- सार्वजनिक सुरक्षा
आवश्यकता:
- शहरलाई सुरक्षित बनाउन
- अपराध घटाउन
- ट्राफिक व्यवस्थापन गर्न
- आपतकालीन घटना पहिचान गर्न
अभ्यास समाधान: स्मार्ट सहर र सुरक्षा क्यामेरा
१. तल दिइएका प्रश्नहरूको अति छोटो उत्तर लेख्नुहोस् :
(क) स्मार्ट सहर कस्तो सहर हो ?
२. तल दिइएका प्रश्नहरूको छोटो उत्तर लेख्नुहोस् :
- CCTV: Closed Circuit Television (क्लोज्ड सर्किट टेलिभिजन)
- IP: Internet Protocol (इन्टरनेट प्रोटोकल)
- NVR: Network Video Recorder (नेटवर्क भिडियो रेकर्डर)
- DVR: Digital Video Recorder (डिजिटल भिडियो रेकर्डर)
(ख) स्मार्ट सहर बन्न के कस्ता कुराहरूको आवश्यकता पर्छ ? लेख्नुहोस्।
| विशेषता | DVR (डिजिटल भिडियो रेकर्डर) | NVR (नेटवर्क भिडियो रेकर्डर) |
|---|---|---|
| क्यामेराको प्रकार | यसले एनालग क्यामेरा प्रयोग गर्छ। | यसले आईपी (IP) क्यामेरा प्रयोग गर्छ। |
| प्रविधि | भिडियो रेकर्डरमै प्रोसेस हुन्छ। | भिडियो क्यामेरा मै प्रोसेस भएर रेकर्डरमा आउँछ। |
| तार (Cable) | यसमा कोएक्सियल (Coaxial) तार चाहिन्छ। | यसमा इथरनेट (Ethernet) वा वाइफाइ चाहिन्छ। |
३. तल दिइएका प्रश्नहरूको लामो उत्तर लेख्नुहोस् :
- अपराध न्यूनीकरण: सहरका कुनाकुनामा क्यामेरा हुँदा अपराधीहरू डराउँछन् र अपराध भइहालेमा पनि दोषीलाई सजिलै पत्ता लगाउन सकिन्छ।
- स्वचालित ट्राफिक प्रणाली: क्यामेराको मद्दतले ट्राफिक जामको अनुगमन गर्ने र नियम मिच्ने सवारी साधनलाई स्वचालित रूपमा जरिवाना गर्ने प्रणाली विकास गर्न सकिन्छ।
- सार्वजनिक सुरक्षा: महिला, बालबालिका र जेष्ठ नागरिकहरूको सुरक्षाका लागि सहरका संवेदनशील ठाउँहरूमा क्यामेराको निगरानीले सुरक्षित वातावरण निर्माण गर्छ।
- तथ्याङ्क सङ्कलन: सहरमा मानिसहरूको चहलपहल र भीडभाडको विश्लेषण गरी सहरको योजना बनाउन यसले मद्दत पुर्याउँछ।
(ख) आजभोलि सेकुरिटी क्यामेराको रूपमा 'IP camera with NVR Setup' को प्रयोग हुनुका कारणहरूको वर्णन गर्नुहोस्।
- उच्च गुणस्तर (High Resolution): आईपी क्यामेराले एनालग क्यामेराको तुलनामा धेरै स्पष्ट र उच्च गुणस्तरको तस्बिर तथा भिडियो खिच्दछ।
- सजिलो जडान: एउटै नेटवर्क केबलबाट पावर र डाटा दुवै जाने (PoE) हुनाले तारको झन्झट कम हुन्छ।
- रिमोट एक्सेस: संसारको जुनसुकै कुनाबाट मोबाइल वा कम्प्युटरको माध्यमले लाइभ फुटेज हेर्न र क्यामेरा नियन्त्रण गर्न सकिन्छ।
- लचिलोपन: यस सेटअपमा क्यामेराहरूलाई एउटै भौतिक स्थानमा राख्नु पर्दैन, इन्टरनेटको माध्यमबाट टाढा टाढाका क्यामेरालाई पनि एउटै NVR मा जोड्न सकिन्छ।
४. शिक्षक तथा अभिभावकसँग छलफल गरी तलका समस्याहरू समाधान गर्नुहोस् :
- पर्यटकीय क्षेत्र (लेकसाइड): पर्यटकहरूको सुरक्षा र रात्रिकालीन गतिविधिको निगरानी गर्न।
- मुख्य चोकहरू (महेन्द्रपुल, पृथ्वीचोक, अमरसिंह चोक): ट्राफिक व्यवस्थापन र भीडभाड नियन्त्रण गर्न।
- प्रवेश नाकाहरू (मुग्लिन-पोखरा र सिद्धार्थ राजमार्ग): सहरभित्र छिर्ने सवारी साधन र शंकास्पद व्यक्तिहरूको रेकर्ड राख्न।
- सरकारी कार्यालय र बैंकहरू: महत्वपूर्ण कागजात र आर्थिक कारोबारको सुरक्षा सुनिश्चित गर्न।
- व्यक्तिगत गोपनीयता (Privacy): क्यामेराको दुरुपयोग भएमा मानिसहरूको निजी जीवनमा हस्तक्षेप हुन सक्छ।
- मर्मत सम्भार: धुलो, पानी र प्राविधिक गडबडीका कारण क्यामेराहरू बिग्रिरहने र नियमित मर्मतको आवश्यकता पर्ने।
- विद्युत र इन्टरनेटको निर्भरता: निरन्तर बिजुली र उच्च गतिको इन्टरनेट नहुँदा क्यामेराले काम नगर्ने।
- डाटा सुरक्षा: रेकर्ड गरिएका भिडियोहरू ह्याक हुने वा चोरी हुने जोखिम रहनु।
$\textbf{\underline{NEW BOOK}}$
१. तल दिइएका प्रश्नहरूको अति छोटो उत्तर लेख्नुहोस् :
(क) स्मार्ट सहर कस्तो सहर हो ?
उत्तर: आधुनिक प्रविधि प्रयोग गरी व्यवस्थापन गरिएको सहरलाई स्मार्ट सहर भनिन्छ ।
(ख) सेक्युरिटी क्यामेरा भनेको के हो ?
उत्तर: सुरक्षा तथा निगरानीका लागि प्रयोग गरिने Camera लाई सेक्युरिटी क्यामेरा भनिन्छ ।
(ग) सेक्युरिटी क्यामेराका उदाहरण के के हुन् ?
उत्तर: CCTV Camera, IP Camera आदि ।
(घ) सेक्युरिटी क्यामेरा कहाँ प्रयोग गरिन्छ ?
उत्तर: घर, विद्यालय, बैंक, कार्यालय, पसल तथा सार्वजनिक स्थानमा प्रयोग गरिन्छ ।
(ङ) NVR मा कस्ता सुविधा प्राप्त हुन्छन् ?
उत्तर: Video Recording, Remote Monitoring र Data Storage सुविधा प्राप्त हुन्छ ।
२. तल दिइएका प्रश्नहरूको छोटो उत्तर लेख्नुहोस् :
(क) पूरा रूप लेख्नुहोस् : CCTV, IP, NVR, DVR
CCTV = Closed Circuit Television
IP = Internet Protocol
NVR = Network Video Recorder
DVR = Digital Video Recorder
(ख) स्मार्ट सिटी बन्न केस्ता कुराहरूको आवश्यकता पर्छ, लेख्नुहोस् ।
स्मार्ट सिटी बन्न आधुनिक प्रविधि, Internet, सुरक्षा प्रणाली, राम्रो यातायात, स्वच्छ वातावरण तथा डिजिटल सेवा आवश्यक पर्छ ।
(ग) स्मार्ट सहरमा सेक्युरिटी क्यामेराको प्रयोग आवश्यकताको उल्लेख गर्नुहोस् ।
स्मार्ट सहरमा सुरक्षा कायम गर्न, अपराध नियन्त्रण गर्न, ट्राफिक व्यवस्थापन गर्न तथा सार्वजनिक गतिविधि निगरानी गर्न सेक्युरिटी क्यामेरा आवश्यक हुन्छ ।
(घ) NVR र DVR मा फरक छुट्याउनुहोस् ।
| NVR | DVR |
|---|---|
| IP Camera सँग काम गर्छ । | Analog Camera सँग काम गर्छ । |
| Network मार्फत Data पठाउँछ । | Cable मार्फत Data पठाउँछ । |
| उच्च Quality Video हुन्छ । | तुलनात्मक रूपमा कम Quality हुन्छ । |
३. तल दिइएका प्रश्नहरूको लामो उत्तर लेख्नुहोस् :
(क) ‘सेक्युरिटी क्यामेराको प्रयोगले स्मार्ट सहर निर्माणमा सहयोग गर्छ ।’ यस भनाइलाई पुष्टि गर्नुहोस् ।
सेक्युरिटी क्यामेराले स्मार्ट सहर निर्माणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ । यसले सार्वजनिक स्थान, सडक, कार्यालय, विद्यालय तथा अन्य क्षेत्रमा निगरानी राख्न मद्दत गर्छ । अपराध नियन्त्रण गर्न, चोरी रोक्न र ट्राफिक व्यवस्थापन गर्न यसको प्रयोग गरिन्छ । कुनै दुर्घटना वा आपराधिक घटना भएमा Video Record प्रमाणका रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ । यसले नागरिकलाई सुरक्षित महसुस गराउँछ र सहरलाई व्यवस्थित बनाउन सहयोग पुर्याउँछ । त्यसैले सेक्युरिटी क्यामेराको प्रयोग स्मार्ट सहर निर्माणका लागि आवश्यक मानिन्छ ।
(ख) आजभोलि सेक्युरिटी क्यामेराको रूपमा ‘IP Camera with NVR Setup’ को प्रयोग हुनका कारणहरूको वर्णन गर्नुहोस् ।
आजभोलि IP Camera with NVR Setup धेरै प्रयोग हुने गरेको छ । किनभने यसले उच्च गुणस्तरको Video प्रदान गर्छ । Internet मार्फत टाढाबाट पनि Mobile वा Computer प्रयोग गरेर निगरानी गर्न सकिन्छ । यसमा Data सुरक्षित रूपमा Store गर्न सकिन्छ । धेरै Camera हरू सजिलै Connect गर्न सकिने भएकाले ठूलो क्षेत्र निगरानी गर्न उपयुक्त हुन्छ । साथै Installation र Management पनि सजिलो भएकाले यसको प्रयोग बढ्दो छ ।
परियोजना कार्य
१. तपाईंको विद्यालयमा सेक्युरिटी क्यामेराको प्रयोग भएको छ कि छैन ? यदि प्रयोग भएको छ भने कहाँ कहाँ प्रयोग भएको छ, कुन प्रकारको क्यामेरा र प्रविधि प्रयोग भएको छ, यसले के फाइदा पुर्याएको छ ?
हाम्रो विद्यालयमा सेक्युरिटी क्यामेरा प्रयोग गरिएको छ । विद्यालयको मुख्य गेट, कार्यालय, कक्षा कोठा, पुस्तकालय तथा खेल मैदानमा Camera राखिएको छ । CCTV तथा IP Camera प्रयोग गरिएको छ । यसले विद्यालयको सुरक्षा बढाएको छ, विद्यार्थीको गतिविधि निगरानी गर्न सजिलो भएको छ र चोरी तथा अनुशासनहीन कार्य नियन्त्रण गर्न मद्दत पुगेको छ ।
२. यदि तपाईंको विद्यालयमा सेक्युरिटी क्यामेरा प्रयोग भएको छैन भने यसको आवश्यकता देखाउँदै व्यवस्थापन समितिलाई निवेदन तयार गर्नुहोस् ।
श्री विद्यालय व्यवस्थापन समिति,
विषय: विद्यालयमा सेक्युरिटी क्यामेरा जडान सम्बन्धमा ।
महोदय,
हाम्रो विद्यालयको सुरक्षा व्यवस्था अझ प्रभावकारी बनाउन विद्यालय परिसरमा सेक्युरिटी क्यामेरा जडान गर्न आवश्यक भएकोले यो निवेदन पेश गरेको छु । Camera जडान गर्दा विद्यार्थी तथा शिक्षकको सुरक्षा बढ्ने, चोरी तथा अनुशासनहीन गतिविधि नियन्त्रण हुने र विद्यालय व्यवस्थापनमा सहयोग पुग्नेछ । त्यसैले विद्यालयमा आवश्यक स्थानहरूमा सेक्युरिटी क्यामेरा जडान गरिदिनुहुन अनुरोध गर्दछु ।
धन्यवाद ।

Course material curated by Mr. Nripendraswar Acharya