पर्यटकीय शहर पोखरा
Digital Handwritten Lesson
पर्यटन
परिचय
मनोरञ्जन, अध्ययन, धार्मिक कार्य, स्वास्थ्य उपचार वा अनुभव प्राप्त गर्ने उद्देश्यले आफ्नो स्थायी बसोबास स्थानभन्दा बाहिरको स्थानमा भ्रमण गर्नुलाई पर्यटन भनिन्छ।
यसरी भ्रमण गर्ने व्यक्तिलाई पर्यटक (Tourist) भनिन्छ।
पोखरालाई नेपालको पर्यटकीय राजधानी वि.सं. २०८० चैत ४ गते (सन् २०२४ मार्च १७) मा घोषणा गरिएको हो।
पर्यटनको उत्पत्ति:
पर्यटनको विकास मानव सभ्यताको विकाससँगै भएको हो। प्राचीन समयमा मानिसहरू व्यापार, धर्म, अध्ययन र साहसिक यात्राका लागि विभिन्न स्थानमा यात्रा गर्थे। आधुनिक समयमा पर्यटन मनोरञ्जन र आर्थिक गतिविधिको प्रमुख क्षेत्र बनेको छ।
पर्यटनका प्रकार:
- आन्तरिक पर्यटन: एउटै देशभित्र घुमफिर गर्नु।
उदाहरण: नेपाली नागरिकले पोखरा भ्रमण गर्नु। - अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटन: एक देशबाट अर्को देशमा घुम्न जानु।
उदाहरण: विदेशी पर्यटक नेपाल आउनु। - धार्मिक पर्यटन: धार्मिक स्थलहरू भ्रमण गर्ने पर्यटन।
उदाहरण: मन्दिर, गुम्बा भ्रमण। - साहसिक पर्यटन: साहसिक गतिविधिहरू गर्ने पर्यटन।
उदाहरण: प्याराग्लाइडिङ, ट्रेकिङ। - सांस्कृतिक पर्यटन: संस्कृति, परम्परा, कला र इतिहास बुझ्न गरिने पर्यटन।
पर्यटनको महत्व:
पर्यटनले देशको सामाजिक, आर्थिक र सांस्कृतिक विकासमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।
- आर्थिक विकास: पर्यटनबाट देशको आय बढ्छ। होटल, रेष्टुरेन्ट, यातायात, हस्तकला उद्योग आदि क्षेत्रमा आम्दानी बढ्छ।
- रोजगारी सिर्जना: पर्यटन क्षेत्रले धेरै मानिसलाई रोजगारी प्रदान गर्छ।
उदाहरण:- होटल कर्मचारी
- पर्यटक गाइड
- यातायात व्यवसाय
- होमस्टे सञ्चालन
- विदेशी मुद्रा आर्जन: विदेशी पर्यटकबाट देशलाई विदेशी मुद्रा प्राप्त हुन्छ।
- सांस्कृतिक आदान–प्रदान: विभिन्न देशका पर्यटकहरू आउँदा संस्कृति, भाषा र परम्पराको आदानप्रदान हुन्छ।
- पूर्वाधार विकास: पर्यटन विकासका लागि सडक, होटल, विमानस्थल, पार्क जस्ता पूर्वाधार निर्माण हुन्छ।
- स्थानीय उत्पादनको प्रवर्द्धन: स्थानीय हस्तकला, खाना, कपडा र अन्य उत्पादनहरूको बिक्री बढ्छ।
- राष्ट्रिय पहिचान: पर्यटनले देशको अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान बढाउँछ।
पोखरा महानगरपालिका भित्रका प्रमुख दर्शनीय स्थलहरू:
पोखरा नेपालको प्रमुख पर्यटन केन्द्र हो। यहाँ प्राकृतिक, धार्मिक र साहसिक पर्यटनका धेरै स्थलहरू छन्।
दर्शनीय स्थल:
| स्थल | वडा / ठेगाना | मुख्य आकर्षण |
|---|---|---|
| बिन्ध्यवासिनी मन्दिर | वडा नं. २, मिरुवा, पोखरा | पोखराको सबैभन्दा पुरानो धार्मिक स्थलमध्ये एक हो। यहाँ भगवती देवीको पूजा गरिन्छ र मन्दिरबाट पोखरा शहर तथा हिमालको सुन्दर दृश्य देख्न सकिन्छ। |
| पुम्दिकोट शिव मूर्ति | वडा नं. २२, पुम्दीभुम्दी, पोखरा | भगवान शिवको विशाल मूर्ति र १०८ शिवलिङ्ग रहेको धार्मिक तथा पर्यटकीय स्थल। यहाँबाट पोखरा उपत्यका, फेवाताल र अन्नपूर्ण हिमश्रृंखलाको दृश्य देखिन्छ। |
| भद्रकाली मन्दिर | वडा नं. ९, नयाँबजार, पोखरा | देवी कालीलाई समर्पित प्रसिद्ध मन्दिर हो। दशैं र नवरात्रिमा यहाँ विशेष पूजा र धार्मिक गतिविधि हुने गर्दछ। |
| माटेपानी गुम्बा | वडा नं. ११, माटेपानी, पोखरा | बौद्ध धर्मसँग सम्बन्धित शान्त वातावरण भएको गुम्बा हो। यहाँबाट पोखरा शहरको सुन्दर दृश्य देख्न सकिन्छ। |
| महेन्द्र गुफा | वडा नं. १६, बटुलेचौर, पोखरा | प्राकृतिक चूनापत्थरबाट बनेको गुफा हो। भित्र विभिन्न प्राकृतिक आकृतिहरू देख्न सकिन्छ र यो पर्यटकहरूको आकर्षणको केन्द्र हो। |
| फेवाताल | वडा नं. ६, लेकसाइड, पोखरा | नेपालको दोस्रो ठूलो ताल हो। यहाँ डुंगा सयर, हिमालको प्रतिबिम्ब र तालको बीचमा रहेको तालबाराही मन्दिर मुख्य आकर्षण हुन्। |
| अन्तर्राष्ट्रिय पर्वत सङ्ग्रहालय | वडा नं. १७, रातोपहिरो (घारीपाटन), पोखरा | हिमाल, पर्वतारोहण इतिहास, प्रसिद्ध पर्वतारोहीहरू तथा हिमाली संस्कृति सम्बन्धी जानकारी दिने महत्वपूर्ण सङ्ग्रहालय हो। |
| तालबाराही मन्दिर | वडा नं. ६, फेवाताल, पोखरा | फेवातालको बीचमा रहेको दुईतले प्यागोडा शैलीको मन्दिर हो र पोखराको महत्वपूर्ण धार्मिक स्थल मानिन्छ। |
| सारङकोट | वडा नं. १८, पोखरा | सूर्योदय र सूर्यास्तको सुन्दर दृश्य हेर्न प्रसिद्ध स्थान हो। यहाँबाट अन्नपूर्ण र धौलागिरी हिमश्रृंखला देखिन्छ र प्याराग्लाइडिङका लागि पनि प्रसिद्ध छ। |
| डेभिस फल (देवी झरना) | वडा नं. १७, छोरेपाटन, पोखरा | जमिनमुनी जाने अनौठो झरना हो। यो पोखराको प्रमुख पर्यटकीय आकर्षणमध्ये एक हो। |
| गुप्तेश्वर गुफा | वडा नं. १७, छोरेपाटन, पोखरा | धार्मिक महत्व भएको गुफा हो जहाँ प्राकृतिक शिवलिङ्ग रहेको छ र भित्रबाट देवी झरनाको पानी पनि देख्न सकिन्छ। |
| विश्व शान्ति स्तूप | वडा नं. २२, आनन्दु डाँडा, पोखरा | विश्व शान्तिको सन्देश फैलाउन निर्माण गरिएको स्तूप हो। यहाँबाट पोखरा शहर, फेवाताल र हिमालहरूको मनोरम दृश्य देख्न सकिन्छ। |
| बेगनास ताल | वडा नं. ३१, लेखनाथ, पोखरा | शान्त वातावरण भएको सुन्दर ताल हो जहाँ डुंगा सयर, माछा मार्ने र प्राकृतिक दृश्यको आनन्द लिन सकिन्छ। |
अभ्यास समाधान (पोखरा महानगरपालिका)
१. जोडा मिलाउनुहोस् :
| समूह 'क' (वडा नं.) | समूह 'ख' (स्थान/सम्पदा) |
|---|---|
| वडा नं. २ | विन्ध्यवासिनी मन्दिर |
| वडा नं. १८ | सराङकोट |
| वडा नं. २२ | पुम्दीकोट शिव मन्दिर |
| वडा नं. २५ | जिपलाइन |
| वडा नं. १७ | पाताले छाँगो (डेभिज फल्स) |
| वडा नं. ३१ | बेगनासताल |
२. तल दिइएका प्रश्नको अति छोटो उत्तर लेख्नुहोस् :
३. तल दिइएका प्रश्नको छोटो उत्तर लेख्नुहोस् :
- पर्यटन प्रवद्र्धन: अंग्रेजी नयाँ वर्षको अवसरमा आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकलाई आकर्षित गरी पर्यटन व्यवसाय चलायमान बनाउनु ।
- सडकमै खानपान र मनोरञ्जन: 'सडकमै खाऔं, सडकमै नाचौं र सडकमै रमाऔं' भन्ने नाराका साथ सडक किनारमै विभिन्न परिकारका स्टलहरू राखिनु ।
- सांस्कृतिक प्रदर्शन: नेपालका विभिन्न जातजातिका परम्परागत भेषभूषा, नाच र झाँकीहरूको प्रदर्शन गरी सांस्कृतिक विविधता झल्काउनु ।
- आर्थिक गतिविधि: स्थानीय हस्तकला, कृषि उत्पादन र व्यावसायिक उत्पादनहरूको प्रदर्शनी तथा बिक्री वितरणका लागि ठूलो मञ्च प्रदान गर्नु ।
(ख) पोखरा-३१ मा रहेको बेगनासतालको बारेमा छोटकरीमा लेख्नुहोस्।
४. तल दिइएका प्रश्नको लामो उत्तर लेख्नुहोस् :
- प्राकृतिक सुन्दरता: पोखरा हिमाल, ताल र गुफाहरूको संगम स्थल हो। यहाँबाट अन्नपूर्ण, धौलागिरी र माछापुच्छ्रे जस्ता हिमशृङ्खलाहरू अत्यन्त नजिकबाट स्पष्ट देख्न सकिन्छ।
- तालहरूको सहर: यहाँ फेवाताल, बेगनासताल र रुपाताल जस्ता मनोरम तालहरू छन्, जसले पर्यटकलाई डुङ्गा सयर र प्राकृतिक दृश्यावलोकनको आनन्द प्रदान गर्छन्।
- साहसिक पर्यटन: प्याराग्लाइडिङ, जिपलाइन, अल्ट्रालाइट उडान र बन्जी जम्पिङ जस्ता साहसिक खेलका लागि पोखरा विश्वप्रसिद्ध छ।
- धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्व: विन्ध्यवासिनी, तालबाराही, पुम्दीकोट र विश्व शान्ति स्तुपा जस्ता धार्मिक स्थलहरूले धार्मिक पर्यटकलाई आकर्षित गर्दछन्।
- सुविधासम्पन्न पूर्वाधार: यहाँ अन्तर्राष्ट्रियस्तरका होटल, रिसोर्ट र यातायातको राम्रो सुविधा हुनुका साथै पदयात्रा (Trekking) का लागि प्रस्थान बिन्दु पनि यही सहर हो।
(ख) पोखराको महेन्द्रपुललगायतका विशाल बजार र सुपरमार्केट जस्ता सुविधाहरूले पर्यटकीय सहरको रूपमा पोखरालाई चिनाउन कसरी मदत गरेको छ ? उल्लेख गर्नुहोस्।
१. अति छोटो उत्तरहरू
(क) कुनै दुई साहसिक खेलको नाम लेख्नुहोस् ।
$\color{blue}{\textbf{उत्तर:}}$ कुनै दुई साहसिक खेलको नाम प्याराग्लाइडिङ र बन्जी जम्पिङ हुन्।
(ख) प्याराग्लाइडिङ गराउने मानिसलाई के भनिन्छ ?
$\color{blue}{\textbf{उत्तर:}}$ प्याराग्लाइडिङ गराउने मानिसलाई 'पाइलट' भनिन्छ।
२. छोटो उत्तरहरू
(क) पोखराका धार्मिक पर्यटकीय स्थलको नाम लेख्नुहोस् ।
$\color{purple}{\textbf{उत्तर:}}$ पोखराका मुख्य धार्मिक पर्यटकीय स्थलहरूमा विन्ध्यवासिनी मन्दिर, तालबाराही मन्दिर, विश्व शान्ति स्तूप, पुम्दीकोट महादेव र भद्रकाली मन्दिर आदि पर्दछन्।
(ख) पर्यटकीय क्षेत्रको विकासको लागि सुझाव दिनुहोस् ।
$\color{purple}{\textbf{उत्तर:}}$ पर्यटकीय क्षेत्रको विकासका लागि निम्न सुझावहरू दिन सकिन्छ:
१. बाटोघाटो र यातायातको सुविधालाई गुणस्तरीय बनाउने।
२. पर्यटकीय स्थलहरूमा सरसफाइ र फोहोर व्यवस्थापनमा ध्यान दिने।
३. पर्यटकहरूको सुरक्षा र उचित बसोबासको व्यवस्था गर्ने।
४. स्थानीय कला र संस्कृतिको प्रवर्द्धन गर्ने।
३. लामो उत्तरहरू
(क) पोखरा पर्यटकीय राजधानी हुनुका कारण उल्लेख गर्नुहोस् ।
$\color{teal}{\textbf{उत्तर:}}$ पोखरालाई नेपालको पर्यटकीय राजधानी मानिनुका मुख्य कारणहरू यस प्रकार छन्:
- प्राकृतिक सौन्दर्य: माछापुच्छ्रे र अन्नपूर्ण जस्ता हिमालको सुन्दर दृश्य देखिनु।
- तालहरूको सहर: फेवा, बेगनास र रूपा जस्ता आकर्षक तालहरू हुनु।
- साहसिक पर्यटन: प्याराग्लाइडिङ, जिपलाइन र पदयात्रा (Trekking) को केन्द्र हुनु।
- अनुकूल मौसम: वर्षभरि नै घुम्नका लागि उपयुक्त र सुहाउँदो मौसम हुनु।
(ख) पोखरामा पर्यटकका लागि उपलब्ध सेवा सुविधाहरूको बारेमा लेख्नुहोस्।
$\color{teal}{\textbf{उत्तर:}}$ पोखरामा पर्यटकका लागि धेरै सुविधाहरू उपलब्ध छन्। यहाँ साना गेस्ट हाउसदेखि पाँचतारे होटलहरू सम्म रहेका छन्। यातायातका लागि ट्याक्सी, बस र डुङ्गा सयरको सुविधा छ। साथै, विदेशी र स्वदेशी पर्यटकका लागि विभिन्न प्रकारका परिकार पाइने रेस्टुरेन्टहरू, पदयात्राका लागि आवश्यक सामग्री पाइने पसलहरू र पथप्रदर्शक (Guide) को राम्रो व्यवस्था छ।
(ग) पर्यटकीय राजधानी घोषणा भएपछि पोखराको पर्यटन विकासमा पुगेका फाइदाहरू उल्लेख गर्नुहोस् ।
$\color{teal}{\textbf{उत्तर:}}$ पर्यटकीय राजधानी घोषणा भएपछि निम्न फाइदाहरू पुगेका छन्:
१. पोखराको नाम विश्वभर थप चिनिएको छ।
२. पूर्वाधार विकासका लागि सरकारी बजेट र लगानी बढेको छ।
३. स्थानीय बासिन्दाका लागि रोजगारीका अवसरहरू सिर्जना भएका छन्।
४. पर्यटन व्यवसायमा सुधार आएर देशको आर्थिक वृद्धिमा सहयोग पुगेको छ।
(घ) 'पोखरा पर्यटकीय राजधानी' शीर्षकमा वक्तृताको नमुना:
$\color{brown}{\textbf{वक्तृताको नमुना:}}$
आदरणीय सभापति महोदय, निर्णायक मण्डल र मेरा प्यारा साथीहरू,
आज म 'पोखरा: पर्यटकीय राजधानी' भन्ने विषयमा आफ्ना विचारहरू राख्न गइरहेको छु।
प्रकृतिको बरदान पोखरा, वास्तवमै स्वर्गको एक टुक्रा हो। हिमालको काखमा अवस्थित यो सहर आफ्ना सुन्दर ताल, गुफा र झरनाका लागि प्रसिद्ध छ। पोखरालाई पर्यटकीय राजधानी घोषणा गरिनु हामी सबैका लागि गौरवको कुरा हो। यसले यहाँको पर्यटनलाई नयाँ उचाइमा पुर्याएको छ। प्याराग्लाइडिङबाट हिमाल हेर्नु होस् या फेवातालमा डुङ्गा सयर गर्नु, पोखराले हरेक पर्यटकको मन लोभ्याउँछ। हामीले यसको सुन्दरता जोगाउन र पर्यटकलाई आत्मीय सत्कार गर्न जरुरी छ।
धन्यवाद !
Course material curated by Mr. Nripendraswar Acharya