आधुनिक प्रविधि र उपकरण

Digital Handwritten Lesson

आधुनिक प्रविधि र उपकरण — कक्षा नोट तथा अभ्यास उत्तर | कक्षा ८
कक्षा ८ · हाम्रो पोखरा · एकाइ ४

आधुनिक प्रविधि र उपकरण

विषय: हाम्रो पोखरा (स्थानीय पाठ्यक्रम) · कक्षा नोट — अफिस अटोमेसन, बैङ्किङ क्षेत्रमा प्रयोग हुने विद्युतीय उपकरण र डेबिट/क्रेडिट कार्डसम्बन्धी सरल जानकारी, अभ्यासका उत्तरसहित।

अफिस अटोमेसनको परिचय

आजको युग प्रविधिको युग हो। प्रविधिले मानिसका कार्यलाई छिटो, सजिलो, व्यवस्थित र त्रुटिरहित बनाउँछ। विद्यालय, अस्पताल, बैङ्क, वडा कार्यालय जस्ता ठाउँमा सेवा व्यवस्थित बनाउन विद्युतीय उपकरण प्रयोग गरिन्छ। कार्यालयको काम गर्न प्रयोग हुने कम्प्युटर तथा अन्य विद्युतीय सामग्री, हार्डवेयर र सफ्टवेयरको एकीकृत रूपलाई अफिस अटोमेसन भनिन्छ।

बैङ्किङ क्षेत्रका मुख्य उपकरण

ATM मेसिन Automated Teller Machine

सेवाग्राहीलाई बैङ्किङ सेवा दिने स्वचालित उपकरण। नेपालमा मुख्यतः पैसा निकाल्न र Balance जाँच्न प्रयोग हुन्छ।

  • Cash Withdrawal र Balance Enquiry
  • अत्याधुनिक मेसिनमा Cash Deposit, Balance Transfer, Bill Payment
  • डेबिट/क्रेडिट कार्डको प्रयोग गरिन्छ

पैसा गन्ने मेसिन Cash Counting Machine

एकै दरका नोटहरू छिटो र सही तरिकाले गन्ने विद्युतीय उपकरण। सेवाग्राहीले देख्ने गरी नतिजा देखाइन्छ।

  • बैङ्किङ सेवालाई छिटो र भरपर्दो बनाउँछ
  • पैसा बचत गर्दा वा फिर्ता दिँदा प्रयोग हुन्छ

MICR Magnetic Ink Character Recognition

चेकमा प्रिन्ट भएको Unique Character पढेर चेक सक्कली हो वा नक्कली भनी पत्ता लगाउने उपकरण।

  • चेक प्रमाणीकरणका लागि प्रयोग हुन्छ
  • नक्कली नोट पत्ता लगाउन (Fake Currency Detection) पनि प्रयोग गरिन्छ

ATM को सुरक्षित प्रयोग विधि

  1. आफ्नो डेबिट/क्रेडिट कार्ड ATM मेसिनमा हाल्ने
  2. मेसिनले सोधेपछि आफ्नो पिन कोड थिची Enter गर्ने
  3. पिन कोड कहिल्यै अरूलाई नदिने
  4. स्क्रिनमा देखिएका विकल्पबाट चाहिएको सेवा छान्ने (जस्तै Cash Withdrawal, Balance Enquiry)
  5. निर्देशनअनुसार काम गर्ने
  6. काम सकिएपछि आफ्नो कार्ड लिन नबिर्सने

अन्य अफिस अटोमेसन उपकरण

माथिका उपकरणबाहेक बैङ्किङ क्षेत्रमा तलका उपकरणहरू पनि प्रयोग गरिन्छन् —

कम्प्युटर ल्यापटप स्क्यानर फोटोकपी मेसिन फ्याक्स मेसिन CCTV क्यामेरा मेटल डिटेक्टर टेलिफोन बायोमेट्रिक डिभाइस टोकन डिभाइस डिजिटल डिस्प्ले बोर्ड

डेबिट कार्ड र क्रेडिट कार्ड

डेबिट कार्ड

आफ्नो खातामा भएको पैसा ATM मार्फत झिक्न प्रयोग गरिने Payment Card। Bill भुक्तानी गर्न पनि प्रयोग हुन्छ।

  • Visa वा Master Card लोगो भएको कार्ड जहाँ पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ
  • खल्तीमा नगद बोक्नुपर्ने आवश्यकता घटाउँछ

क्रेडिट कार्ड

बैङ्कले ग्राहकको आम्दानी हेरी दिने कार्ड, जसले खातामा पैसा नभए पनि तोकिएको सीमासम्म ऋण स्वरूप खर्च गर्न दिन्छ।

  • विश्वासिला ग्राहकलाई मात्र दिइन्छ
  • लिएको रकम निश्चित समयभित्र ब्याजसहित तिर्नुपर्छ
डेबिट र क्रेडिट कार्डको प्रयोगले बैङ्किङ सेवालाई सेवाग्राहीमैत्री, भरपर्दो, सजिलो र छिटो बनाएको छ।

अभ्यासका उत्तरहरू

क — अति छोटो उत्तर
(क) अफिस अटोमेसन भनेको के हो ?

कार्यालयको दैनिक काम सजिलो, छिटो र व्यवस्थित बनाउन प्रयोग गरिने कम्प्युटर तथा अन्य विद्युतीय सामग्री, हार्डवेयर र सफ्टवेयरको एकीकृत रूपलाई अफिस अटोमेसन भनिन्छ।

(ख) 'ATM' र 'MICR' को पूरा रूप लेख्नुहोस् ।

ATM = Automated Teller Machine
MICR = Magnetic Ink Character Recognition

(ग) 'ATM' मेसिनबाट कुन कुन सुविधा पाइन्छ ।

पैसा निकाल्ने (Cash Withdrawal) र खाता जाँच्ने (Balance Enquiry) सुविधा पाइन्छ। अत्याधुनिक ATM बाट Cash Deposit, Balance Transfer र Bill Payment सुविधा पनि पाइन्छ।

(घ) MICR को प्रयोग के का लागि गरिन्छ ?

चेक सक्कली हो वा नक्कली भनी पत्ता लगाउन र नक्कली नोट पत्ता लगाउनका लागि MICR को प्रयोग गरिन्छ।

(ङ) 'Cash Counting Machine' को परिभाषा दिनुहोस् ।

एकै दरका नोटहरू छिटो र सही तरिकाले गनी नतिजा देखाउने विद्युतीय उपकरणलाई Cash Counting Machine भनिन्छ।


ख — छोटो उत्तर
(क) बैङ्किङ क्षेत्रमा प्रयोग हुने अफिस अटोमेसनका सामग्रीहरूको सूची बनाउनुहोस् ।

ATM मेसिन, Cash Counting Machine, MICR, कम्प्युटर, ल्यापटप, स्क्यानर, फोटोकपी मेसिन, फ्याक्स मेसिन, CCTV क्यामेरा, मेटल डिटेक्टर, टेलिफोन, बायोमेट्रिक डिभाइस, टोकन डिभाइस र डिजिटल डिस्प्ले बोर्ड।

(ख) ATM का उपयोगिताहरू लेख्नुहोस् ।
  • जुनसुकै बेला पैसा झिक्न सकिन्छ
  • खाताको Balance जाँच गर्न सकिन्छ
  • Cash Deposit र Balance Transfer गर्न सकिन्छ
  • Bill Payment गर्न सकिन्छ
  • बैङ्क नगई पनि सेवा लिन सकिन्छ, समय बचत हुन्छ
(ग) MICR ले कसरी काम गर्छ ? लेख्नुहोस् ।

चेकमा एक प्रकारको Unique Character प्रिन्ट गरिएको हुन्छ। MICR उपकरणले त्यो Character पढेर चेक सक्कली हो वा नक्कली भनी पहिचान गर्छ। यसबाहेक केही MICR उपकरणले नक्कली नोट पत्ता लगाउने काम पनि गर्छन्।

(घ) अफिस अटोमेसनले कार्यालयमा के के सुविधा पुऱ्याएको छ ?

अफिस अटोमेसनले कार्यालयको काम छिटो, सजिलो र व्यवस्थित बनाएको छ। यसले सेवामा त्रुटि घटाएको छ, समय बचत गरेको छ र सेवाग्राहीलाई भरपर्दो एवं विश्वसनीय सेवा प्रदान गर्न सहयोग गरेको छ।


ग — लामो उत्तर
(क) बैङ्किङ क्षेत्रमा प्रयोग हुने अफिस अटोमेसनका सामग्रीहरूले कसरी कार्य सम्पादनमा सहयोग गर्दछन् ? वर्णन गर्नुहोस् ।

बैङ्किङ क्षेत्रमा प्रयोग हुने अफिस अटोमेसनका सामग्रीहरूले बैङ्कको दैनिक कार्यलाई छिटो, सजिलो र भरपर्दो बनाउन ठुलो सहयोग गर्दछन्। ATM मेसिनले सेवाग्राहीलाई जुनसुकै बेला पैसा झिक्ने र खाता जाँच्ने सुविधा दिन्छ, जसले बैङ्कमा लाइन लाग्नुपर्ने झन्झट घटाउँछ। Cash Counting Machineले नोट गन्ने काम छिटो र त्रुटिरहित बनाउँछ, जसले सेवाको विश्वसनीयता बढाउँछ। MICRले चेक सक्कली हो कि नक्कली छिटै पत्ता लगाई कारोबारलाई सुरक्षित बनाउँछ। यीबाहेक कम्प्युटर, स्क्यानर, CCTV क्यामेरा, बायोमेट्रिक डिभाइस जस्ता उपकरणले अभिलेख राख्ने, सुरक्षा दिने र पहिचान प्रमाणित गर्ने काममा सघाउँछन्। यसरी यी सबै उपकरणले मिलेर बैङ्किङ सेवालाई सजिलो, छिटो र भरपर्दो बनाएका छन्।

(ख) डेबिट कार्ड र क्रेडिट कार्डको परिचय दिँदै यिनीहरूका उपयोगिताबारे वर्णन गर्नुहोस् ।

डेबिट कार्ड त्यस्तो Payment Card हो, जसको प्रयोग गरी प्रयोगकर्ताले आफ्नो खातामा भएको पैसा ATM मार्फत झिक्न सक्छन् र Bill भुक्तानी पनि गर्न सक्छन्। Visa वा Master Card को लोगो भएको डेबिट कार्ड जहाँसुकै प्रयोग गर्न सकिन्छ, जसले खल्तीमा नगद बोकेर हिँड्नुपर्ने अवस्थाको अन्त्य गरेको छ। क्रेडिट कार्ड भने बैङ्कले ग्राहकको आम्दानीको स्रोत र मासिक आम्दानी अध्ययन गरी आफ्ना विश्वासिला ग्राहकलाई मात्र दिने कार्ड हो। यसले खातामा पैसा नभए पनि तोकिएको सीमासम्म ऋण स्वरूप नगद प्रयोग गर्न दिन्छ, जुन रकम निश्चित समयभित्र ब्याजसहित बैङ्कलाई फिर्ता गर्नुपर्छ। यी दुवै कार्डको प्रयोगले बैङ्किङ सेवालाई सेवाग्राहीमैत्री, भरपर्दो, सजिलो र छिटो बनाएको छ।

nripendraswaracharya.com.np
nripendraswaracharya@gmail.com · Pokhara, Nepal
← Return to Chapter

Course material curated by Mr. Nripendraswar Acharya